Μια που έπιασε καλοκαίρι και όλος ο κόσμος κολυμπάει άντε βαριά βαριά ακούει (μάλλον σφυρίζοντας για την Siemens) είπα να αρχίσω να ασχολούμαι με κάποια θέματα που με απασχολούν εδώ και κανά χρόνο, αλλά η ρημάδα η επικαιρότητα δεν με άφηνε να τα συζητήσω μαζί σας….
Πρώτο θέμα σήμερα τα βλαστοκύτταρα, αφού πιστεύω ότι όσοι είμαστε γονείς μάλλον θα έχουμε ακούσει και προσπαθήσει να διαμορφώσουμε άποψη για το θέμα. Στην Ελλάδα το μόνο που έχω διαβάσει στις εφημερίδες είναι αρνητικά σχόλια…. Βρήκα 2 άρθρα το ένα του Μιχάλη Πιτσιλίδη στην Καθημερινή πριν από ένα χρόνο περίπου και το άλλο στα ΝΕΑ στις 19/06/2008 από την Μάρθα Καϊτανίδη με το ίδιο θέμα.
Φαίνεται πια ότι εξελίσσεται, σε σχέση με το θέμα, ένας άστοχος χειρισμός, που φουντώνει περισσότερο την συζήτηση. Σύμφωνα λοιπόν με πληροφορίες το Ελληνικό Δημόσιο και το Υπουργείο Υγείας ετοιμάζεται να καλύψει το κόστος συλλογής και φύλαξης βλαστοκυτάρων από ιδιώτες μέσω ασφαλιστικών ταμείων.
Και εδώ ξεκινούν τα ερωτήματα :
1. Υπάρχει άλλο κράτος μέλος που το κόστος καλύπτεται από τους δημόσιους ασφαλιστικούς φορείς; Και αν όχι γιατί;
2. Σε ποιά άλλα κράτη μέλη επιτρέπεται η ιδιωτική τους φύλαξη; Και υπάρχει νομοθετική ρύθμιση που βάζει όρους και προϋποθέσεις;
3. Στο όλο θέμα υπάρχει ηθικό ζήτημα; Γιατί μου φαίνεται φοβερό να αγχώνονται όλοι με την φύλαξη δεδομένων από το facebook αλλά όχι την φύλαξη γενετικού (;) υλικού του παιδιού τους από μια ιδιωτική τράπεζα…(Σκεφτείτε να χρηματοδοτήσει το κράτος την φύλαξη των δεδομένων που δίνουμε στο face book αντί για τις αστυνομικές ή δικαστικές αρχές; Αλλά τι λέω, εδώ το έχει επιτρέψει σε τράπεζες…)
4. Γιατί δεν αναπτύσσουμε ένα δημόσιο σύστημα; Στο άρθρο που παραθέτω θα δείτε ότι με την χρηματοδότηση 4-5 δημόσιων τραπεζών καλύπτουμε το σύνολου του πληθυσμού. Άρα γιατί τόση “αγάπη¨στην ιδιωτική φύλαξη; Και μάλιστα με κρατική χρηματοδότηση;
Μέχρι σήμερα σύμφωνα με τα ΝΕΑ 15000 οικογένειες έχουν δώσει βλαστοκύτταρα για φύλαξη με ένα κόσοτς των 2000 ευρώ. ΑΠό την άλλη μεριά η μόνη δημόσια τράπεζα βλαστοκυττάρων που λειτουργεί, βασίζεται στην αρχή την αλλογενούς δωρεάς. Με άλλα λόγια ο δωρητής δίνει το βλαστοκύτταρο για μελλοντική χρήση από όποιον τον χρειαστεί και όχι από τον ίδιο.
Επίσης υπάρχει ένα στοιχείο “εκμετάλλευσης” της ψυχολογίας των γονιών στο πλαίσιο ενός μη ηθικού μάρκετινγκ που θα μπορούσε να υποπίτπει στις διατάξεις περί ανταγωνισμού και των αθέμιτων πρακτικών. Θα το μελετήσει η Γενική Γραμματεία καταναλωτή;
Θα ήθελα να ακούσω τις απόψεις σας επ αυτού….
Σε ευχαριστώ για την αφορμή που έδωσες να εκθέσω και εγώ τις σκέψεις μου για όλα τούτα… Οι μπουρδολογίες στη χώρα μας είναι ένα από τα μεγάλα ατού…και μέχρι τώρα τις ακούγαμε από τις ιδωτικές τράπεζες για να πουλήσουν… πλέον ..και από τους φίλους μας δημοσιογράφους και όχι μόνο…
Ιδού λοιπόν…κάποιες απαντήσεις…
Ένα από τα κύρια κατηγορώ που αναφέρθηκαν στα διάφορα δημοσιεύματα σχετικά με τις εφαρμογές του ομφαλοπλακουντιακού αίματος (ΟΠΑ) είναι ότι το ομφαλοπλακουντιακό αίμα δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί για αυτόλογη μεταμόσχευση, δηλαδή μεταμόσχευση στον ίδιο τον δότη.
Οι μεταμοσχεύσεις αιμοποιητικών κυττάρων (ΜΑΚ) από μυελό των οστών (που αποτελεί μια ανάλογη διαδικασία/θεραπεία με αυτή του ΟΠΑ) πραγματοποιούνται εδώ και χρόνια και στη χώρα μας. Αξίζει να σημειωθεί ότι σύμφωνα με τα στοιχεία του ΕΟΜ (2002) το 57.5% των ΜΑΚ που πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα με προγονικά αιμοποιητικά κύτταρα μυελού των οστών είναι αυτόλογες . Ανάλογα είναι τα στοιχεία και για την Ευρώπη. Βάσει EBMT (European Bone Marrow Transplantation society) to 63.2% tτων μεταμοσχεύσεων στην Ευρώπη είναι επίσης αυτόλογες. Όταν λοιπόν γίνονται ευρωπαϊκά > 15000 αυτόλογων μεταμοσχεύσεων μυελού των οστών …γιατί δεν μπορούν να γίνουν ανάλογες του ομφαλοπλακουντιακού αίματος;
Επίσης αναφέρθηκε συγκεκριμένα και ιδιαίτερα έντονα η περίπτωση της Οξείας Λεμφοβλαστικής Λευχαιμίας (ALL) – 8/10 παιδιά που εμφανίζουν λευχαιμία πάσχουν από τη συγκεκριμένη μορφή. Σύμφωνα με κάποιες επιστημονικές ανακοινώσεις (Fasching K, 2000; Greaves M, 2003; Taub JW, 2002) όταν η ALL εμφανίζεται νωρίς σε παιδική ηλικία, προϋπάρχουν λευχαιμικοί κλώνοι ήδη στο αίμα του άρα και στο ΟΠΑ. Το ΟΠΑ δηλαδή ‘κουβαλάει’ ήδη την ασθένεια μέσα του. Αν αυτό όμως ήταν ο κανόνας, τότε το ρίσκο να μεταφερθεί η ασθένεια είναι ίδια είτε πρόκειται για κάποιον τρίτο ασθενή ή για τον ίδιο το δότη! Θα έπρεπε δυνητικά λοιπόν να ελέγχονται ΟΛΑ τα δείγματα δημοσίων τραπεζών που προορίζονται για αλλογενή μεταμόσχευση για την ύπαρξη ‘λευχαιμικών κλώνων’, κάτι όμως που ΔΕΝ ΓΙΝΕΤΑΙ , σύμφωνα με πληροφορίες 2 μεγάλων δημοσιων Ευρωπαικών τραπεζών (Besancon, Milan). Γιατί λοιπόν δεν εφαρμόζεται; Γιατί παίρνουν αυτό το ρίσκο τόσο μεγάλες δημόσιες τράπεζες; Γιατί τα διεθνή standards του NETCORD, του διεθνούς οργανισμού διαπίστευσης τραπεζών ΟΠΑ δεν τα συμπεριλαμβάνει στις απαιτούμενες εξετάσεις;; Γιατί απλά η πιθανότητα να προϋπάρχει η ασθένεια θεωρείται πολύ μικρή, σχεδόν αμελητέα!!!! Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν και οι πρόσφατες ανακοινώσεις στον επιστημονικό τύπο αυτόλογων μεταμοσχεύσεων ΟΠΑ για την θεραπεία της ALL (Hayani, 2007; Urban, 2007)
Τέλος στα δημοσιεύματα και τις δηλώσεις δεν έγινε καμιά αναφορά στις εφαρμογές της αναγεννητικής ιατρικής, οι οποίες ολοένα και αυξάνονται αφού τα προγονικά αιμοποιητικά κύτταρα παρουσιάζουν μεγάλες δυνατότητες πλαστικότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι σύμφωνα με το http://www.clinicaltrials.gov, ήδη πραγματοποιούνται 103 κλινικές δοκιμές για καρδιακά νοσήματα, 9 κλινικές δοκιμές για τη θεραπεία του διαβήτη, 5 για τη σκλήρυνση κατά πλάκας, 118 για νευρολογικές ασθένειες. Όλα αυτά..γιατί δεν αναφέρθηκαν;;
• «ΠΑΡΑΝΟΜΕΣ ΟΙ ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ ΤΡΑΠΕΖΕΣ ΒΛΑΣΤΟΚΥΤΤΑΡΩΝ» : Είναι γεγονός πως η χώρα μας δεν έχει εναρμονιστεί ακόμη με την κοινοτική οδηγία 2004/23/ΕΚ σχετικά με τα ιδρύματα ανθρωπίνων ιστών και κυττάρων. Έχει δημιουργηθεί η αρμόδια εθνική επιτροπή που θα θεσπίσει τους όρους λειτουργίας όμως ακόμα δεν έχουν ολοκληρωθεί όλες οι διαδικασίες. Έτσι, τόσο οι τράπεζες ΟΠΑ, όσο και γενικότερα ιστών, δεν υπόκεινται ΔΥΣΤΥΧΩΣ σε κρατικό έλεγχο/αδειοδοτήσεις. Αυτό όμως ισχύει τόσο για τις ιδιωτικές όσο και για τις δημόσιες τράπεζες!! Το ίδιο άλλωστε δήλωσε και η ίδια η διευθύντρια της Δημόσιας τράπεζας του ΙΒΒΕΑ Ακαδημίας Αθηνών κ. Σταυροπούλου σε συνέντευξη της στην εφημερίδα ‘ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ’ (Απρίλιος 2007) : ‘Είμαστε και εμείς παράνομοι’!. Γιατί λοιπόν στα δημοσιεύματα παρουσιάζονται 2 μέτρα και 2 σταθμά;; Γιατί κρίνονται ‘παράνομες’ και δαιμονοποιούνται ΑΒΑΣΙΜΑ τράπεζες που χρηματοδοτούνται από ιδιωτικούς φορείς; Ποιος διασφαλίζει ότι οι τράπεζες του δημοσίου λειτουργούν όπως ‘πρέπει’ και οι άλλες όχι;; Πώς είναι δυνατόν να γνωρίζει κανείς πως λειτουργεί η κάθε τράπεζα και αν τηρεί τα σταντάρτ αφού δεν έχουν ελεγχθεί από πουθενά;
• «Η ΣΥΛΛΟΓΗ 20,000 ΔΕΙΓΜΑΤΩΝ ΣΤΗ ΧΩΡΑ Μας θα έδινε τη δυνατότητα μεταμόσχευσης στο 95% των ασθενών που αναζητούν δότη και δεν βρίσκουν». Η σημαντικότητα της δημιουργίας δημοσίων τραπεζών ΟΠΑ στη χώρα μας είναι αναμφισβήτητη και σίγουρα το υπουργείο υγείας πρέπει να κινηθεί προς την κατεύθυνση ενίσχυσης ανάλογων πρωτοβουλιών. Παρόλα αυτά δυστυχώς τα νούμερα που αναφέρονται είναι εντελώς ανεδαφικά. Αρκεί χαρακτηριστικά να αναφερθεί ότι σε όλες τις χώρες της Ευρώπης συνολικά υπάρχουν αποθηκευμένα 46,500 δείγματα στα 15 σχεδόν χρόνια λειτουργίας των Ευρωπαϊκών τραπεζών (στοιχεία Ιανουαρίου 2006 – πηγή NETCORD, BMDW). Η Γαλλία, γενέτειρα χώρα αυτών των εφαρμογών και όπου ιδρύθηκε η πρώτη τράπεζα στην Ευρώπη και η Ισπανία, χώρα με μεγάλη ιστορία στις μεταμοσχεύσεις διαθέτουν 5825 και 7130 δημόσια δείγματα αντίστοιχα (Μάρτιος 2007). Η δημόσια τράπεζα του US Mermorial στις ΗΠΑ εξαγοράστηκε το 2002 από ιδιωτική τράπεζα, ενώ η πρώτη και ιστορική τράπεζα της Ευρώπης στο Παρίσι το 2000 χρεοκόπησε και έκλεισε! Πόσο εφικτό λοιπόν είναι η χώρα μας να συλλέξει 20,000 δείγματα;;
Παρατηρούμε δυστυχώς στην Ελλάδα να ενισχύεται μια διαμάχη του δημοσίου και ιδιωτικού τομέα, σε αντίθεση με την Ευρωπαϊκή τάση, όπου αυτή η πολεμική τείνει να εκλείψει: Έτσι στην Ισπανία, βλέπουμε να αναμορφώνεται το νομικό πλαίσιο και να επιτρέπει και την οικογενειακή φύλαξη (Ιανουάριος 2007). Ο αντιπρόεδρος του EUROCORD σε πρόσφατο παγκόσμιο συνέδριο (Οκτώβριος 2007) αναγνώρισε την ανάγκη ύπαρξης και των ιδιωτικών τραπεζών και τάθηκε υπερ ενός μικτού μοντέλου υγιούς συνύπαρξης όπου θα εξισορροπούνται και οι ανάγκες της δημόσιας υγείας και οι ιδιωτικές απαιτήσεις.
Μήπως ήρθε η ώρα και στη χώρα μας να αφήσουμε στην άκρη τις δαιμονοποιήσεις, να μην αναλωνόμαστε σε πολεμικές ιδιωτικών ή δημοσίων δειγμάτων ..και να αρχίσει να μας αφορά η ουσία: Αυστηρές προδιαγραφές λειτουργίας σε όλες τις τράπεζες ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ και ΔΗΜΟΣΙΕΣ με σκοπό τη συγκέντρωση ενός μεγάλου αριθμού διαθέσιμων δειγμάτων ΥΨΗΛΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ για την μεγαλύτερη επιτυχία της μεταμόσχευσης!!!
Λέω..μήπως;;;;
ΥΓ: Συγχωρέστε την μακρηγορία μου!
@OA
κατ’ αρχήν ευχαριστώ για το σχόλιο αν και μακροσκελές …. παρ όλα αυτά συμφωνούμε στα εξής:
1. Δεν έχουμε νομικό πλαίσιο για κάτι που το θεωρούμε όλοι ότι είναι ένα σοβαρό θέμα που άπτεται της δημόσιας υγείας. Υπ αυτήν την έννοια ναι και νομικά θα μπορούσε κάποιος με μια σειρά νομικών ερμηνειών να θέσει τις ιδιωτικές τράπεζες εκτός νόμου.
2. Εκείνο που με προβληματίζει είναι η “προώθηση” που γίνεται προς τους έρμους γονείς της ανάγκης καταβολής των 2000 ευρώ για την φύλαξη. Το θεωρώ απαράδεκτο και ως πρακτική και όπως γίνεται σύμφωνα με μαρτυρίες γονέων. Σε μια χώρα σαν την δική μας που όλοι ξέρουμε …για το φάρμακο!
3. Για το μικτό μοντέλο δεν το απορρίπτει κανένας. Αλλά είναι περίπου σαν το θέμα των ιδιωτικών ΑΕΙ. Αν είναι να φτιάξουμε ένα ΑΥΣΤΗΡΟ νομικό πλαίσιο με την ύπαρξη σοβαρών ιδιωτικών ιδρυμάτων φύλαξης τότε καλοδεχούμενο. Αλλά πες τε μου λίγο στην Ελλάδα ένα αντίστοιχο παράδειγμα….Η ανυπαρξία της τήρησης των αυστηρών νομικών πλαισίων με προβληματίζει.
4. Εγώ ένας πολίτης με ερωτήματα είμαι. Και ως γονιός θέλω υπεύθυνες απαντήσεις από δημόσιες αρχές που να με διαβεβαιώνουν για τους κινδύνους ή όχι. Δεν γίνεται σε ένα τόσο σοβαρό θέμα την ευθύνη να την παίρνουν οι δημοσιογράφοι.
Απαιτώ λοιπόν ενημέρωση και διάλογο. Και όχι στην “ζούλα” έμμεση χρηματοδότηση κερδών εταιριών υγείας. Ας είμαστε μια φορά σοβαροί και ας μην λιθοβολούμε ανθρώπους ένθεν και ένθεν χωρίς συγκεκριμένα στοιχεία.
Η Ελληνική Τράπεζα Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος είναι κάτι το τελείως άγνωστο για τη συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού κοινού, ακόμη -εδώ είναι το δράμα- και για τους μέλλοντες γονείς που ενδιαφέρονται ενεργά να φυλάξουν τα βλαστοκύτταρα του παιδιού τους. Σε κάθε προθάλαμο γυναικολογικού ιατρείου, σε κάθε αίθουσα αναμονής μαιευτηρίου, καλοσχεδιασμένα φυλλάδια διαφημίζουν εταιρείες που καταψύχουν αντί 1.600 – 2.000 ευρώ τα βλαστοκύτταρα του νεογνού για να χρησιμοποιηθούν σε περίπτωση μελλοντικής ανάγκης. Πουθενά δεν υπάρχει η παραμικρή ενημέρωση για την Ελληνική Τράπεζα Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος, η οποία προσφέρει πολύ ουσιαστικές υπηρεσίες εντελώς δωρεάν.
Η Τράπεζα του Ιδρύματος Ιατροβιολογικών Ερευνών υπό την αιγίδα της Ακαδημίας Αθηνών, φυλάσσει βλαστοκύτταρα και τα προωθεί για μεταμοσχεύσεις σε ασθενείς, κυρίως παιδιά, που πάσχουν από ασθένειες του αίματος. Σε αντίθεση με τα βλαστοκύτταρα που δίνουμε σε ιδιωτικές εταιρείες για προσωπική φύλαξη και που προορίζονται μόνο για την οικογένειά μας, αυτά που δωρίζουμε στην τράπεζα μπορεί να ωφελήσουν οποιοδήποτε παιδί τα έχει ανάγκη – ίσως και το δικό μας. Σε κάποιες χώρες του εξωτερικού δεν υπάρχουν καν ιδιωτικές εταιρείες φύλαξης βλαστοκυττάρων, αφού οι ανάγκες καλύπτονται από την αντίστοιχη δημόσια τράπεζα. Σε άλλες χώρες υπάρχουν εταιρείες, αλλά η λειτουργία τους διέπεται από συγκεκριμένο νομικό καθεστώς. Η Ελλάδα έχει το «προνόμιο» να διαθέτει 17 εταιρείες φύλαξης βλαστοκυττάρων χωρίς να υπάρχει νόμος που να ορίζει τη λειτουργία τους. Χρόνο με τον χρόνο, η πελατεία τους αυξάνεται, ο τζίρος τους έχει φθάσει τα 50 εκατ. ευρώ, αλλά κάποια ερωτήματα σχετικά με τα θαύματα που υπόσχονται παραμένουν αναπάντητα. Ο πρόεδρος της Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας Αχ. Αναγνωστόπουλος είπε σε συνέντευξη Τύπου, την περασμένη εβδομάδα, αυτό που από την αρχή υποστηρίζει η Ελληνική Τράπεζα Ομφαλοπλακουντικού Αίματος και αρνούνται οι εταιρείες. Οτι τα βλαστοκύτταρα που φυλάσσουμε για το παιδί μας δεν θα μεταμοσχευθούν στο ίδιο το παιδί μας αν αρρωστήσει, γιατί αν η ασθένεια είναι κληρονομική, τα βλαστοκύτταρα σίγουρα τη μεταφέρουν, ενώ αν πρόκειται για λευχαιμία, υπάρχει περίπτωση να μεταφέρουν την προδιάθεση. Ετσι, οι αιματολόγοι που αναζητούν βλαστοκύτταρα συμβατά για μεταμόσχευση, συνήθως προστρέχουν στις δημόσιες τράπεζες βλαστοκυττάρων.
Επιπλέον, υπάρχει το θέμα της επεξεργασίας των βλαστοκυττάρων προτού καταψυχθούν. Αν το αίμα δεν υποστεί σημαντική και πολυέξοδη επεξεργασία προτού καταψυχθεί, είναι πιθανό, όταν αποψυχθεί, να αποδειχθεί άχρηστο. Τα στάνταρ της επεξεργασίας διαφέρουν από εταιρεία σε εταιρεία, αλλά είναι πολύ υψηλά στις δημόσιες τράπεζες, αφού εκεί το αίμα αντιμετωπίζεται ως μόσχευμα.
Αναφέραμε ενδεικτικά κάποια από τα επιχειρήματα γύρω από το θέμα, με σκοπό όχι να τα εξαντλήσουμε, αλλά να ενημερώσουμε για την ίδια την ύπαρξη της συζήτησης. Αυτό, φυσικά, δεν θα ήταν καθόλου αναγκαίο αν τα ιδιωτικά μαιευτήρια, που συχνά σχετίζονται με ιδιωτικές εταιρείες βλαστοκυττάρων, δεν αποσιωπούσαν την ύπαρξη της Ελληνικής Τράπεζας Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος και αν τα δημόσια μαιευτήρια υποχρεώνονταν να αναφέρουν στους μελλοντικούς γονείς ότι τα βλαστοκύτταρα που αφήνουν να πάνε χαμένα θα μπορούσαν ίσως να σώσουν μια ζωή.
@ritsmas
εξαιρετικό το σχόλιο και αυτά ακριβώς έχω διαβάσει κι εγώ. ο ΟΑ μας σχολιάζει διαφορετικά αλλά πιστεύω ότι αν διαφωνεί με αυτά που λες θα μας διορθώσει…
Αν και είδα αργά το ποστ σου θα σου απαντήσω σύντομα για τη Γερμανία:
1. Όχι. τα δημόσια ταμεία δεν καλύπτουν τα έξοδα. Για τα ιδιωτικά (σε αντίθεση με το φασισμό της ελλάδας εδώ ο καθένας επιλέγει αν θέλει ιδιωτικό ή δημόσιο) δεν παίρω και όρκο. Μάλλον κάποια από αυτά θα τα καλύπτουν.
2. Ναι επιτρέπεαι η φύλαξή τους. Φαντάζομαι ότι το θέμα είναι ρυθμισμένο νομικά. Εμείς τα κάναμε δωρεά είτε για μεταμόσχευση είτε (νομίζω) για να χρησιμοποιηθούν για ερευνητικούς σκοπούς (είμαι φανατικός υποστηρικτής της έρευνας στη γενετική μηχανική που άπτεται άμμεσα το αντθρώπινο είδος)
3. Τα πάντα είνα θέμα πάρε-δώσε. Στο facebook δίνω προσωπικά δεδομένα και παίρνω τίποτα. Στην περίπτωση μας δίνω (πιθανόν) πιο σημαντικά δεδομένα, αρά αγοράζω την ελπίδα ότι μπορεί στο μέλλον να σώσει τη ζωή του παιδιού μου.
4. Μπορούν να υπάρχουν και ιδιωτικά και δημόσια. Γιατί το ένα αποκλείει το άλλο;
είδα αργά το πόστ σου..
κατά σύμπτωση σήμερα έκανα ανάρτηση για το ίδιο θέμα με μια άλλη ίσως οπτική.
πολύ καλό το ποστ.το πιο σημαντικό είναι να εκφράζονται τλετοιες απορίες και αμφιβολίες
Συχνά αναδημοσιεύονται στον τύπο οι απόψεις μερίδας οργανωμένων αιματολόγων, σχετικά με τις χρήσεις των βλαστικών κυττάρων του ομφαλικού αίματος καθώς και για τη λειτουργία των ιδιωτικών τραπεζών κρυοσυντήρησης. Οι απόψεις αυτές βεβαίως δεν είναι καθόλου άγνωστες αφού έχουν αποτελέσει εδώ και χρόνια υλικό για διάλογο, τόσο στη χώρα μας όσο και στο εξωτερικό. Οι απόψεις αυτές έχουν αναρτηθεί από τους εκφραστές τους στο διαδίκτυο, έχουν αποσταλεί σε όλα τα Πανεπιστήμια της χώρας και έχουν και στο παρελθόν δημοσιευθεί στον τύπο. Στις θέσεις της ελληνικής αιματολογικής εταιρείας (ΕΑΕ) έχουν από πολύ καιρό απαντήσει γραπτά, έγκριτοι έλληνες πανεπιστημιακοί, ενώ οι ακραίες απόψεις της ΕΑΕ δεν έχουν καταφέρει να κερδίσουν την αποδοχή της ευρύτερης επιστημονικής κοινότητας.
Πριν ασχοληθούμε με το επιστημονικό κομάτι, θα θέλαμε να αναφέρουμε ένα δύο πράγματα σχετικά με το νομικό και το κοινωνικό μέρος της ιδιωτικής φύλαξης. Την 24η Μαρτίου 2008, με το Π.Δ. 26, ενσωματώθηκαν στην ελληνική νομοθεσία οι σημαντικότερες ευρωπαϊκές οδηγίες, οι οποίες θέτουν τις προδιαγραφές για την ιδιωτική και δημόσια φύλαξη ομφαλικού αίματος. Δεν θα διαφωνήσουμε με εκείνους που ισχυρίζονται ότι η νομοθετική ρύθμιση ήρθε με καθυστέρηση – κάθε άλλο. Θυμίζουμε απλώς, ότι η αντίστοιχη ρύθμιση π.χ. για τα κέντρα εξωσωματικής γονιμοποίησης ήρθε το 2005, δηλαδή περισσότερο από 20 χρόνια μετά τη λειτουργία των πρώτων αντίστοιχων ελληνικών κέντρων. Αυτό βεβαίως απλώς υποδηλώνει την ολιγορία του ελληνικού κράτους κι όχι την επιθυμία των ιδιωτικών τραπεζών. Αντίθετα, η συντριπτική πλειοψηφία των τραπεζών είδε θετικά αυτή την εξέλιξη, αφού προηγουμένως άνθρωποι υψηλού κύρους φέρονταν να είναι απολογούμενοι σχεδόν ως απατεώνες, από μια παράληψη που δεν ήταν δική τους! Εν πάσει περιπτώση, η νομοθετική ρύθμιση πλέον υπάρχει και ήρθε συγκριτικά σύντομα, χάριν βεβαίως και της Ε.Ε.
Σχετικά με τη δημόσια δωρεά και φύλαξη, κανείς δεν θα μπορούσε να είναι αντίθετος: πρόκειται για μια κίνηση αλτρουϊσμού, υπέρ της δημόσιας υγείας. Άλλωστε, οι περισσότερες ελληνικές ιδιωτικές τράπεζες – μέλη της ΕΕΤΟΑ (δες παρακάτω) ενημερώνουν και μέσω των συμβολαίων τους για την ύπαρξη δημόσιας τράπεζας και προτρέπουν τα ζευγάρια σε δωρεά, όταν η οικονομική κατάστασή τους δεν τους επιτρέπει την ιδιωτική φύλαξη. Εντούτοις, οι γονείς θα πρέπει να παίρνουν την όποια απόφασή τους γνωρίζοντας όλη την αλήθεια. Το δίλλημα της δημόσιας ή ιδιωτικής φύλαξης είναι υπαρκτό και έχει ως εξής: α) η πιθανότητα να χρειαστεί το παιδί μου τα βλαστοκύτταρά του είναι μικρή – ενώ αν το δείγμα δωριστεί, υπάρχουν πιθανότητες κάποιος άλλος να το χρειαστεί και β) αν παρόλα αυτά κάποιο μέλος της οικογένειάς μου όντως χρειαστεί στη διάρκεια της ζωής του ανάλογη μεταμόσχευση (πιθανότητα 1/400 ως 1/100), οι πιθανότητες επιβίωσής του θα είναι μεγαλύτερες, αν το ομφαλικό αίμα των μελών της οικογένειας έχει φυλαχθεί ιδιωτικά. Επίσης, θα μπορώ να χρησιμοποιήσω το δείγμα μου για τις σημερινές και μελλοντικές εφαρμογές της αναγεννητικής ιατρικής, δυνατότητα που δεν μου παρέχει η δημόσια δωρεά.
Αυτό λοιπόν που τελικά ενοχλεί, δεν είναι η δυνατότητα της επιλογής αλλά ο τρόπος στήριξης της δημόσιας τράπεζας, από μερίδα αιματολόγων του δημοσίου, μέσω του δόγματος ο “σκοπός αγιάζει τα μέσα”. Κάποιοι έχουν επιλέξει να λένε μόνο τη μισή αλήθεια, προκειμένου να στηρίζουν τις δικές τους φιλοσοφικές ή και ιδεολογικές επιλογές.
Η Ένωση Ελληνικών Τραπεζών Ομφαλικού Αίματος (ΕΕΤΟΑ) αποτελεί, τη στιγμή αυτή, το μοναδικό εν λειτουργία ελληνικό φορέα με καταστατικό σκοπό τη διενέργεια ελέγχων για την τήρηση των κανόνων ορθής λειτουργίας των ελληνικών τραπεζών κρυοσυντήρησης. Η ΕΕΤΟΑ έχει επίσης απαντήσει αναλυτικά και λεπτομερώς σε όλα τα επιχειρήματα της Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρίας, επιστημονικά ή και ιδεολογικά.
Είμαστε της άποψης ότι η εκλαΐκευση της επιστήμης είναι μεν απολύτως χρήσιμη, υπόκειται ωστόσο αντικειμενικά σε περιορισμούς που προέρχονται τόσο από την έκταση του χώρου που διατίθεται γι’ αυτήν, όσο και από το επίπεδο των επιστημονικών γνώσεων εν γένει του αναγνωστικού κοινού. Για το λόγο αυτό, θα πρέπει σε κάθε σχετικό δημοσίευμα να περιγράφονται ισοβαρώς οι όποιες αντικείμενες θέσεις, προκειμένου να τεθούν οι βάσεις (και όχι να εξαχθούν τα συμπεράσματα) του σχετικού διαλόγου. Για την εξαγωγή των συμπερασμάτων καταλληλότερα είναι τα αντίστοιχα επιστημονικά συνέδρια – στα οποία ως τώρα οι θέσεις που επιπόλαια και άκριτα συχνά δημοσιεύονται δεν έχουν βρει γόνιμο έδαφος.
Επειδή επιλέγουμε να εκφραζόμαστε ως επιστήμονες και όχι ως δημαγωγοί, δεν έχουμε ως σήμερα απαντήσει με ένταση αντίστοιχη αυτής των επιθέσεων που δεχόμαστε. Είμαστε απόλυτα πεπεισμένοι ότι το μέλλον θα μας δικαιώσει, όπως άλλωστε συνέβη με πολλές αντίστοιχες εφαρμογές της σύγχρονης βιοϊατρικής – θυμίζουμε απλώς τα όσα γραφικά δημοσιεύονταν στις αρχές της δεκαετίας του ‘80 για τις τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής…
Αυτόλογες μεταμοσχεύσεις στελεχιαίων αιμοποιητικών κυττάρων (βλαστοκυττάρων)
Το βασικό επιχείρημα των πολέμιων της οικογενειακής – ιδιωτικής φύλαξης, στηρίζεται στην άποψη ότι: «όταν ένα παιδί νοσήσει νωρίς στη ζωή του από κάποια αιματολογική κακοήθεια, το ομφαλικό του αίμα επίσης νοσεί ή θα νοσήσει». Η παραδοχή αυτή προφανώς δεν ισχύει, παρά μόνο στη μειοψηφία των περιπτώσεων. Ακόμη κι αν μία αιματολογική κακοήθεια έχει κληρονομικά ή γενετικά αίτια (ύπαρξη προλευχαιμικών κλώνων στο αίμα) τούτο ουδόλως συνεπάγεται την υποχρεωτική εκδήλωση της νόσου. Αν συνέβαινε αυτό, θα έπρεπε όλα τα ομφαλικά μοσχεύματα στις δημόσιες τράπεζες, να ελέγχονται γενετικά για την ύπαρξη τέτοιων κλώνων ή εναλλακτικά, να παρακολουθείται η υγεία κάθε νεογνού – δότη ως τα πρώτα (πόσα;) έτη της ζωής του και να αφαιρείται από τη δημόσια δεξαμενή τυχόν δείγμα, που προέρχεται από παιδί το οποίο έχει στη συνέχεια νοσήσει. Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει σε καμία δημόσια τράπεζα του κόσμου, ενώ οι οδηγίες του NETCORD, που θέτουν τα διεθνή πρότυπα ποιότητας των ομφαλικών μοσχευμάτων, δεν αναφέρουν πουθενά την ανάγκη διενέργειας γενετικών ελέγχων για την ύπαρξη προλευχαιμικών κλώνων. (Jim van Dongen et al 1999, Leukemia 13, 1901-1928). Άλλωστε, μόνο το γεγονός νόμιμης λειτουργίας ιδιωτικών τραπεζών σε χώρες όπως ο Καναδάς, η Ιαπωνία, η Αγγλία, οι ΗΠΑ, το Βέλγιο, η Αυστρία και τόσες άλλες, αποτελεί απόδειξη ότι η παραπάνω θέση είναι ακραία και ψευδής.
Στην πραγματικότητα, χιλιάδες αυτόλογες μεταμοσχεύσεις βλαστικών κυττάρων πραγματοποιούνται κάθε χρόνο για την αντιμετώπιση αιματολογικών παθήσεων και κακοηθειών. Με βάση τα στοιχεία του Εθνικού Οργανισμού Μεταμοσχεύσεων (ΕΟΜ), το 2002 έγιναν στην Ελλάδα 206 μεταμοσχεύσεις προγονικών αιμοποιητικών κυττάρων, από τις οποίες οι 119 ήταν αυτόλογες (ποσοστό 57.7%).
Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία που δημοσιεύτηκαν στον τύπο (Το Βήμα 9/11/08), το 2007 στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκαν 369 μεταμοσχεύσεις αιμοποιητικών κυττάρων, από τις οποίες οι 248 ήταν αυτόλογες (ποσοστό 67,2%).
Ανάλογα είναι τα στοιχεία και για την Ευρώπη. Βάσει EBMT (European Bone Marrow Transplantation Society) το 63.2% των μεταμοσχεύσεων στην Ευρώπη είναι επίσης αυτόλογες.
Κι ενώ οι παραπάνω μεταμοσχεύσεις αφορούν σε βλαστοκύτταρα που προέρχονται από τον μυελό των οστών των ίδιων των ασθενών (ο οποίος περιέχει όμοια κύτταρα με αυτά του ομφαλικού αίματος), το έτος 2007, πραγματοποιήθηκε και η πρώτη επιτυχής μεταμόσχευση αυτόλογων ομφαλικών βλαστοκυττάρων, για τη θεραπεία ενός 3χρονου παιδιού που έπασχε από Λευχαιμία (Ammar Hayami et al. 2007, Pediatrics 119,e296-e300). Το 2004 είχε προηγηθεί η χρήση αυτόλογων ομφαλικών μοσχευμάτων για τη θεραπεία μιας άλλης εξίσου σοβαρής αιματολογικής ασθένειας, της Απλαστικής Αναιμίας (Steven M. Fruchtman et al. 2004, Biology of Blood and Marrow Transplantation, 10:741-742).
Τέλος, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι, εκτός από τις περιπτώσεις όπου υπάρχει αποδεδειγμένη προδιάθεση αιματολογικού ή άλλου καρκίνου, πολλές αιματολογικές κακοήθειες είναι επίκτητες, όπως για παράδειγμα αυτές που εμφανίζονται εξαιτίας της έκθεσης ενός ατόμου σε καρκινογόνα χημικά ή ακτινοβολίες. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις ένα αυτόλογο ομφαλικό μόσχευμα θα μπορούσε να αποβεί σωτήριο.
Η υποεπιτροπή πιστοποίησης (accreditation subcommittee) της ευρωπαϊκής ομάδας μεταμόσχευσης αίματος και μυελού (EBMT Group) εκδίδει τακτικά ειδικές εκδόσεις για τις τρέχουσες πρακτικές στις μεταμοσχεύσεις αιμοποιητικών κυττάρων, για αιματολογικές ασθένειες, συμπαγείς όγκους και ανοσολογικά νοσήματα, με κύτταρα που προέρχονται από τον μυελό των οστών, το περιφερικό αίμα και το ομφαλικό αίμα. Σε πρόσφατη έκδοση, όπου περιλαμβάνονται τα αποτελέσματα από 16 ευρωπαϊκά μεταμοσχευτικά κέντρα (Ljungman P et al. Bone Marrow Transplant. (2006), παρουσιάζεται σειρά αιματολογικών και μη νοσημάτων, με ενδείξεις για αυτόλογες μεταμοσχεύσεις, αλλογενείς μεταμοσχεύσεις από συγγενικό δότη και αλλογενείς μεταμοσχεύσεις από μη συγγενικό δότη, ανάλογα με το είδος και την εξέλιξη της πάθησης.
Τέλος. είναι σημαντικό να αναφερθεί, ότι ακόμα και στις περιπτώσεις όπου απαιτείται μεταμόσχευση βλαστοκυττάρων από άλλο άτομο, ένα ιστοσυμβατό συγγενικό μόσχευμα (όπως για παράδειγμα το δείγμα ενός αδερφού, που έχει φυλαχθεί σε μία οικογενειακή τράπεζα) δίνει σημαντικά μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης (63% ζωντανοί ένα χρόνο μετά), συγκριτικά με ένα μη-συγγενικό μόσχευμα ίδιας ιστοσυμβατότητας (29% ζωντανοί ένα χρόνο μετά)(Gluckman E et al. N Engl J Med. 1997 Aug 7;337(6):373-81), γεγονός που συνηγορεί υπέρ της οικογενειακής – ιδιωτικής φύλαξης.
Χρήσεις των ομφαλικών βλαστοκυττάρων σε αιματολογικές και μη ασθένειες
Είναι γνωστό ότι το αίμα του ομφαλίου λώρου είναι πλούσιο σε κύτταρα φυσικούς φονείς, (Natural Killer Cells). Τα κύτταρα αυτά με τη μέθοδο της κυτταρικής επέκτασης (cell expansion) μπορούν σήμερα να πολλαπλασιαστούν περισσότερες από 30 φορές, δημιουργώντας άνω των 150 Χ 106 κύτταρα ανά συλλογή. Τα κύτταρα αυτά εάν χορηγηθούν σε ασθενείς με οξεία λεμφοβλαστική και οξεία μυελογενή λευχαιμία προκαλούν απομάκρυνση του 60% έως 85% των κυκλοφορούντων λευχαιμικών κυττάρων. Με βάση τη γνώση αυτή το αίμα του ομφαλίου λώρου μπορεί να χορηγηθεί σε ασθενείς χωρίς προηγηθείσα χημειοθεραπεία, σε ενήλικες οι οποίοι έχουν ήδη μεταμοσχευθεί και σε παιδιά ή ενήλικες οι οποίοι δεν κρίνονται υποψήφιοι προς μεταμόσχευση. (Patric Zweidler-McKay, University of Texas, M.D. Anderson Cancer Center, Children’s Cancer Hospital. Aνακοίνωση στο ετήσιο συνέδριο της American Society of Pediatric Hematology/Oncology, 16 Μαΐου 2008).
Είναι επίσης γνωστό, ότι το αίμα του ομφαλίου λώρου είναι πλούσιο σε πρόδρομα κυτταροτοξικά βλαστικά κύτταρα τα οποία στρέφονται εναντίον των καρκινικών κυτττάρων, και για το λόγο αυτό χορηγείται στις περιπτώσεις ρετινοβλαστωμάτων των παιδιών (σπάνιο είδος καρκινικών όγκων του οφθαλμού), όπου κατ εξοχήν γίνονται αυτόλογες μεταμοσχεύσεις (Joshi et al, 2007, I Neuroimmune Pharmacology 2 (2), 202-212).
Είναι γνωστό εδώ και καιρό, ότι το ομφαλικό αίμα περιέχει εκτός από τα αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα, τα μεσεγχυματικά βλαστοκύτταρα και τα μη-περιορισμένα σωματικά κύτταρα (unrestricted somatic stem cells). Τα τελευταία, είναι κύτταρα που μπορούν να διαφοροποιηθούν σε οποιονδήποτε τύπο ενήλικου κυττάρου πλην αυτών των γονάδων και παρόλο που ανιχνεύονται σε πολύ μικρούς αριθμούς, μπορούν να πολλαπλασιαστούν In Vitro σε 1015 κύτταρα, χωρίς να χάσουν την δυναμικότητά τους (Kogler G et al. J. Exp. Med. Vol 200; no2; july 19, 2004 pg 123-135) ενώ έχει αποδειχθεί ότι τo αίμα του ομφαλίου λώρου μπορεί να δώσει κύτταρα και των τριών βλαστικών δερμάτων (Sensken et al 2007, 9 (4): 362-378). Συνεπώς η πληροφορία πως «τα ομφαλικά μοσχεύματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνο σε αιματολογικά νοσήματα» είναι παρωχημένη. Μια απλή αναζήτηση στην επίσημη ιστοσελίδα για της κλινικές δοκιμές που διεξάγονται υπό την αιγίδα του Εθνικού Ιδρύματος Υγείας (NIH) των Η.Π.Α., (http://clinicaltrials.gov) με λέξεις-κλειδιά «cord blood» παρήγαγε 363 αποτελέσματα, αναδεικνύοντας το τεράστιο δυναμικό των ομφαλικών μοσχευμάτων. Ανάμεσα στα αποτελέσματα που προέκυψαν από την αναζήτηση, βρίσκει κανείς δοκιμαστικές θεραπείες για αιματολογικές, μεταβολικές, νευρολογικές, ορθοπεδικές, ανοσολογικές, καρδιολογικές και άλλες ασθένειες.
Ήδη, έχουν δημοσιευθεί τα πρώτα αποτελέσματα από τη χρήση των βλαστοκυττάρων του ομφαλικού αίματος για τη θεραπεία του Διαβήτη τύπου Ι (Michael J Haller et al. 2008, Exp Hematology,36(6): 710-715) και αναμένονται εξελίξεις σε αντίστοιχες προσπάθειες για άλλα αυτοάνοσα νοσήματα όπως η σκλήρυνση κατά πλάκας.
Πολλά υποσχόμενες είναι και οι εξελίξεις στον τομέα της «Αναγεννητικής Ιατρικής», ενός κλάδου που βρίσκεται σε δυναμική ανάπτυξη και υπόσχεται να αλλάξει το μέλλον της ιατρικής σε πολλά πεδία. Η ανίχνευση μη-περιορισμένων ολοδύναμων σωματικών βλαστοκυττάρων στο ομφαλικό αίμα (Kogler G et al. J. Exp. Med. Vol 200; no2; july 19, 2004 pg 123-135) μπορεί να οδηγήσει τα ομφαλικά μοσχεύματα σε μία εναλλακτική πηγή βλαστοκυττάρων με ιδιαίτερα μεγάλο εύρος διαφοροποίησης, ενώ τα μεσεγχυματικά βλαστικά κύτταρα που περιέχει, χρησιμοποιούνται ήδη σε αναγεννητικές θεραπείες, όπως για παράδειγμα η αναγέννηση του μετεμφραγματικού μυοκαρδίου (R de Silva and RJ Lederman, Cytotherapy 2004; 6(6): 608-614), καθώς και σε αναπλαστικές εφαρμογές στην ορθοπεδική και αθληιατρική.
Απ΄όλα τα παραπάνω που μόνο ενδεικτικά αναφέρουμε, γίνεται σαφές ότι οι εφαρμογές των βλαστοκυττάρων σήμερα, αφορούν μια συνεχώς διευρυνόμενη γκάμα νοσημάτων, που ξεπερνά τα στενά όρια της αιματολογίας. Ακόμη δε και μέσα σε αυτά τα όρια, είναι προκλητική η επιλεκτική πληροφόρηση που διεξάγει μερίδα οργανωμένων αιματολόγων, η οποία εμφανίζει παραπλανητικά μόνον τη μισή αλήθεια.
Επίσης, θεωρούμε ότι γίνεται εύκολα κατανοητό πως στις απόψεις που συχνά και ανεύθυνα δημοσιεύoνται υφίσταται σοβαρός και τεκμηριωμένος επιστημονικός αντίλογος. Θεωρούμε δε αυτονόητη υποχρέωση κάθε αμερόληπτου εντύπου ή ιστοσελίδας, την αναζήτηση και δημοσίευση τυχόν αντίθετων απόψεων, ιδιαίτερα μάλιστα όταν τα θέματα που αναλύονται είναι εκτός από κοινωνικά και εξόχως επιστημονικά.
Γ. Καραβάνας
Μορ. Βιολόγος – Γενετιστής, MSc, PhD
Εκπρ. Τύπου ΕΕΤΟΑ
@EETOA
Αγαπητέ Κύριε Καραβάνα,
ειλικρινά ευχαριστώ για την παρουσίαση των αναλυτικών επιστημονικών δεδομένων. Πιστεύω ότι είναι χρήσιμο για όλους τους αναγνώστες ειδικούς ή μη, να έχουν μπροστά τους τόσο αναλυτικά επιστημονικά στοιχεία για να διαμορφώνουν την άποψή τους. Πάντως δεν απαντάτε στο πολιτικό σκέλος του θέματος, όσο και σε μεταγενέστερες καταγγελίες από ζευγάρια μετά την κύηση σε ιδιωτικές κλινικές. Εδώ ξεκινούν και οι δικές μου αντιρρήσεις :
1. Η ιδιωτική φύλαξη συμφωνώ ότι είναι νόμιμη. Δεν νομίζω ότι κανείς αντικρούει αυτή την αρχή. Αντίθετα όμως από το νόμιμο, υπάρχει και το πολιτικά δεοντολογικό καθώς και το “ηθικό” με την φιλοσοφική του έννοια. Αν δεχτούμε λοιπόν ότι το θέμα των βλαστοκυττάρων αποτελεί προτεραιότητα για την δημόσια υγεία στο μέλλον, η ιδιωτική φύλαξη δημιουργεί (ακόμα και με τα δικά σας επιχειρήματα) ένα ακόμα θέμα διεύρυνσης της κοινωνικής ανισότητας. Αφού οι έχοντες την δυνατότητα “σώνονται” ενώ οι άποροι “δωρίζουν”.
2. Ακόμα δεν είναι κατανοητό σε μένα τι ακριβώς υπηρεσία προσφέρει μια κρυογονική τράπεζα εκτός του να είναι ένας ακόμα μεσάζων στην αλυσίδα των υπηρεσιών υγείας.
3. Το να ελέγχονται οι ιδιωτικές τράπεζες από τον εαυτό τους δεν καθησυχάζει ούτε εμένα, ούτε και κανέναν πολίτη για την τήρηση κανόνων δεοντολογίας και ειδικών κωδίκων ηθικής που δημιουργεί η πραγματικότητα της ερευνητικής εξέλιξης της γενετικής. Πουθενά στο κείμενο σας δεν βλέπω τις διαδικασίες ή τον κοινωνικό έλεγχο στις υπηρεσίες που παρέχεται.
4. Κουβέντα δεν λέτε για την ταμπακέρα (= χρεώσεις των πελατών, ειδικοί όροι στην σύμβαση, ενημέρωση κοινωνικών οργανώσεων ασθενών και άλλων κοινωνικών ομάδων…). Πολλά θέματα ακόμα είναι αρρύθμιστα και μάλλον στην σφαίρα μιας αυστηρής “ηθικής” που όλοι προσευχόμαστε να τηρείται ως εταιρίες.
Τέλος συμφωνώ ότι αφού φτάσαμε η υγεία όλων μας να αποτελεί εμπόρευμα, η φύλαξη των βλαστοκυττάρων δεν θα αποτελούσε εξαίρεση!!! Αλλά αυτό όπως καταλαβαίνετε είναι ένα πολιτικό θέμα που το κρίνει ο ψηφοφόρος- πολίτης κάθε τέσσερα χρόνια! Εκεί θα έχουμε και άλλες ευκαιρίες στο μέλλον να αντιπαρατεθούμε. Από όλη την επιστολή κρατώ τα ενδιαφέροντα επιστημονικά δεδομένα και την ελπίδα ότι σύντομα πολλές ασθένειες μέσω της γενετικής θα θεραπεύονται για όλους μας και όχι μόνο για τους εκλεκτούς πελάτες σας!